Sahibi:
Prof.Dr. Abdurrahim Özgenoğlu
Yayın Kurulu :

Prof.Dr. İsmail Bircan
Prof.Dr. Oya Batum Menteşe
Uzman Nilüfer Ünal
Editör: 
Gülden A.Pınarcı
Web Tasarım:
Işıl İşler
Onur Karagöz
             3 Ayda bir yayınlanır.

Makaleler
Pınar Serdar Dinçer
(Atılım Üniversitesi Kültür Müdürü)

 

BİZANS'TA KADIN BİR BANİ: ANICIA IULIANA

Anicia Iuliana, Anicius Olybrius ve Placidia’nın kızı, III. Valentinianus’un torunu, II. Theodosios’un eşi Eudokia’nın büyük torunu, sehven İmparator Leo ile akraba olarak tarif edilmiştir. İstanbul’da doğdu. Doğum tarihinin 461’in hemen sonrası olduğu tahmin edilmektedir. Babası Olybrius İtalya’ya gidip 472’de imparator olduğunda annesi ile birlikte İstanbul’da kaldı. General Areobindus ile evlendi, 491’de oğlu Olybrius doğdu. Evlilik 478 yılında ya da bu yılın hemen ardından gerçekleşmiş olmalıdır. Kadın Patrik ünvanı aldı. Eşinin patrik olup olmadığı bilinmemekle birlikte, ünvanı, imparatorluk soyundan gelmesinden dolayı hakkıyla almış olması olasıdır. 511-512 yıllarında İstanbul’daki Aziz Saba’yı sıkça ziyaret etti. Buradaki evinde oturduğu bir sırada kalabalık bir halde sokak çeteleri içeri dalarak Areobindus’u 512 yılında imparator ilan etti. Koyu bir Kadıköy Konsili taraftarıdır. İmparator Anastasius ve İstanbul Baş Patriği Timotheus hakkındaki görüşlerini değiştirmesi yolunda yapılan yoğun baskılara direndi. İstanbul’da, birçok hayır işi yaptı, sayısız kilise inşa ettirdi. Büyükannesi tarafından temeli atılan ve babası ve annesi tarafından yapılmış olan Azize Euphemia Kilisesini bezemelerini yaptırdı. Büyük büyükannesi Eudokia tarafından temeli atılan Aziz Polyeuktos Kilisesini genişletti ve geliştirdi (524- 527 arası). Tanrının Annesi “Onuruna” bir kilise inşa etmiştir. 6. yüzyılda ilk ilaç kodeksi (el yazması) “Materia Medica” (Viyana Dioskorides) kendisine ithafen kaleme alındı.

Bu el yazması kısa süre Bizans imparatoru olan Flavius Anicius Olybrius’un sanata destek veren kızı, Anicia Iuliana’ya yapımını desteklediği Polyeuktos Kilisesi (524-527/) ve ayrıca Honoratai’de Bakire Meryem’e atfettiği bir kilise (512) yaptırdığı için Konstantinopolis yakınlarındaki Honoratai halkı tarafından doğum günü hediyesi olarak sunulmuştur.

El yazmasının içeriğinde 498 çizim vardır ve neredeyse tüm bitki resimleri, o dönem Bizans dini mozaik ya da resimlerine zıtlık oluşturacak şekilde doğadan gözlemlenerek yapılmıştır. Parşömen kodeksler 491 folyodan (veya 1000 sayfa) oluşmaktadır. Ayrıca sayfanın tümünü kaplayan bitki resimleri ve o bikinin özelliklerinin açıklamaları olduğu hemen hemen 400 renkli çizim bulunmaktadır. Anicia kodeksinde, Materia Medica bölümlerinin girişleri yeniden düzenlenmiş ve muhtemelen daha önce çizili olan Galen(1) ve Crateuas gözlemleri ile harmanlanmıştır. Nicander’in Theriaca’sı ve 40’tan fazla Akdeniz kuş türünü barındıran Dionysus’un Ornithiaca’sı da dahil olmak üzere 5 adet destekleyici metin eklendi. De Materia Medica’nın orjinalinde bitkiler alfabetik sıraya göre değil, eczaii özelliklerine göre düzenlenmişken, Viyana Dioskorides’te kopyalayan sanatçı tarafından alfabetik sıraya konmuştur. El değiştirdikçe, el yazması Yunanca, Arapça, Türkçe (1453-İstanbul’un Fethi) ve İbranice (Sultan Süleyman’ın Yahudi doktorunun elinde) dillerinde bitki adlarıyla zenginleşti.  Hatta 4. Haçlı Seferi sırasında eklendiği tahmin edilen Fransızca notlarda bulunmaktadır.  Ogier Ghiseln de Busbecq(2) Roma İmparatorluğu Elçisi olarak satın almak istemiş ancak istenen fiyatı ödeyememiştir.

Anicia Iuliana, kodeksin en önemli minayatürlerinden birinde betimlenmiştir. Bu minyatürde (Fot. 1);  Cepheden frontal olarak görünen, törensel kıyafeti içinde konforlu tahtına oturmuş prensesin her iki yanında bir figür oturur.  Bunlardan biri ‘Yüce Gönüllük’ (Megalopsychia) ve diğeri de ‘Bilgelik’ (Phronesis) kişileştirmeleridir. Taht sanki mavi bir boşluğa asılmış, fakat aynı zamanda da iç içe geçmiş iplerden yapılmış dairenin içine yerleştirilmiş sekizgen bir yıldızdan yapılmış dekoratif çerçeveye sıkıca bağlı durur.Prenses tahtında oturuş biçimi, altın dokulu pelerini, elinde tuttuğu kodeks örneği (codicilllus, Lat.) ile saray çizgisini yansıtır. Ayrıca önünde dizlerine kapanmış ve ‘sanatlar adına minnettarlarını’ sunan bir figür ve onun hemen gerisinde elindeki kitabı prensese sunan küçük melek bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, çerçevenin dış köşeliklerinde Helenistik üslupla 'grisaille'(3) teknikle yapılmış duvar işçiliği ve marangozluk yapan küçük melek tasvirleri vardır. Bu figürler de Anicia’nın mimari destekçiliğine işaret etmektedir.
Bu minyatür Konstantinopolis’inen zarif üslubunun yansıtması yönünden orijinaldir. Sanatçı aynı resimde iki farklı özellik kullanarak adeta geçmiş ve şimdiyi bir araya getirmiştir. Bir yanda İmparatorluk sarayının törensel atmosferi, zeminin soyut kullanımı, prensesin kıyafet özellikleri, figürlerin duruş şekilleri vardır;diğer yandan Iuliana’nın önünde duran küçük çıplak melek (putto, İtal.),  çerçevenin dış köşeliklerindeki küçük melek tasvirlerikişileştirme kullanımı ile sanatçı, her ne kadar Prenses inançlı bir Hıristiyan olsa da, klasik gelenekleri imparatorluk özellikleriyle bir arada tutmuştur.



(1-)Yunanlı hekim Galen (129-200) tüm zamanların tıbbi konular üzerine en etkili yazarıydı. Neredeyse 150 yıl boyunca birçok farklı ülkede, tıp üzerine çalışmaları inkar edilmeyecek bir otorite oldu. Bergama’da varlıklı, mevki sahibi ve eğitimli bir babanın oğlu olarak dünyaya geldi. Babasının ölümünden sonra her yeri gezdi. Galen çeşitli hastalıkları, tedavileri ve felsefeleri gözleme fırsatı  bulmuştur. Galen daha sonradan gladyatörlere hekimlik yaptı. Böylece pek çok ağır yaraları iyileştirirken insan anatomisini inceleme fırsatı buldu. Roma’ya gittiğinde sosyal baskılardan dolayı cerrahi müdahalelere son vermek zorunda kaldığı tahmin ediliyor. Roma’yı terk etti fakat imparatorun kendisi Marcus Augustus tarafından tekrar geri çağırıldı. Galen anatomi, fizyoloji, farmakoloji, patoloji, tedavi, hijyen, diyetetik, ve felsefe üzerine sayfalar dolusu bilimsel dil olan Yunanca yazmıştır. Galen’in çalışmalarının bazıları öncüdür. Örneğin toplardamarların kalbe olduğunu, ancak sinirlerin santral sinir sisteminden köken aldığını belirtmiştir. Galen muhtemelen yaşadığı zamanda klinik bir gözlemci olarak eşi benzeri olmayan birisiydi. Galen’in adına iliştiren bir başka özellik de, kullandığı ilaçların geniş kapsamıydı. Kökbilimciler ve ilaç satıcılarına güvenmediğinden dolayı şifalı bitkiler toplayıp, kendi ilaçlarını hazırlamayı tercih ediyordu.
Galen’in yazılarındaki karmaşıklıkları toparladığımızda, çalışmalarının neden, ne kadar devamlı olabildiğini, neredeyse 150 yıl boyunca hiç tartışmadan ağırlığını koyabildiğini sorma ihtiyacı duyarız. Öncelikle Ortaçağ’ın henüz oturmamış şartları, otoriteye ve katiyete özlem duyuyordu. Bu hem Hıristiyan Batı’da hem de Müslüman Doğu’da hüküm süren bir tutumdu. Teolojik fikirlerinden dolayı kilise tarafından da benimsenmiştir. Galen’in bilinen 500 kadar çalışmasından sadece 83 bilimsel yazısı günümüze ulaşmıştır.
(2)OgierGhiselin de Busbecq (1520 – 1592)Avusturyalı ünlü bir diplomattır. Aynı zamanda, 16.yüzyıl İstanbul'u hakkında en yetkin kaynaklardan biri olan Türk Mektupları adlı eseri yazmış ve bu suretle, edebiyatta gezi mektupları türünün öncülerinden biri olmuştur. Ayrıca Türk lalesini Avrupa’ya tanıtan insane olarak da bilinir. (3) Kurşuni renkte resim üslubu; daha çok grinin tonları kullanılarak yapılır.

KAYNAKÇA - AkademischeDruck-u Verlagsanstlat (ADEVE) Graz, Austria. Erişim: www.adeva.com
- Brubaker,Leslie (2002). Byzantine Garden Culture, The Vienna DioscoridesveAnicia Juliana. Washington: Dumbarton Oaks Research Library and Collection. Erişim: www.doaks.org/etexts.html
 - Kleiner, FredS. (2008). Gardner's Art Through the Ages: A Global History
 - Rhizopoulou, Sophia veKatsarou, Alexandra,2008 The Plant Material of Medicine, Paros: Adv. in Nat. Appl. Sci
- Weitzmann, Kurt (1977), Late Antique and Early Christian Book Illumination, New York: George Braziller..
- Weitzmann, Kurt. (1971) 'Studies in Classical and Byzantine Manuscript Illumination', edited by Herbert L. Kesler, the University of Chicago: Chicago
- Walther, Ingo F.; Wolf, Norbert (2005), Codices Illustres: The world's most famous illuminated manuscripts, 400 to 1600, Köln: Taschen.