Sahibi:
Prof.Dr. Abdurrahim Özgenoğlu
Yayın Kurulu :

Prof.Dr. İsmail Bircan
Prof.Dr. Oya Batum Menteşe
Uzman Nilüfer Ünal
Editör:  Nilüfer Ünal
3 Ayda bir yayınlanır.

NOBEL FİZİK ÖDÜLÜ 3 BİLİM İNSANINA VERİLDİ




Nobel Fizik Ödülü, süpernovalar üzerinde araştirmalarda bulunan üç bilim insanina verildi. Saul Perlmutter, Brian Schmidt ve Adam Riess Onlar'i kisaca sayfamizda tanitmak istedik.

 

SAUL PERLMUTTER;   Amerikan vatandaşi. 1959 yilnda Champaign-Urbana, IL de doğdu. California Üniversitesi'nde doktorasini tamamladi. California Üniversitesi, Berkeley ,Astrofizik Profesörü olarak görev yapmakta. Supernova Cosmology Projesinin başkanliğini yürütmekte.  iletişim adres: www.physics.berkeley.edu/research/faculty/perlmutter.html

 

BRIAN P. SCHMIDT; Amerikan ve Avustralya vatandaşi. Missoula, MT de 1967 yilinda doğdu. Harvard Üniversitesinde 1993 yilinda doktorasini tamamladi. High-z Supernova Search Team başkani. Avustralya National University de görev yapmakta. . iletişim adres: msowww.anu.edu.au/~brian/

 

 

ADAM G. RIESS; Amerikan vatandaşi. Washington DC de 1969 yilinda doğdu. Harvard Üniversitesinde 1996 yilinda doktorasini tamamladi. Johns Hopkins Üniversitesi ve Space Telescope Science Institute, Baltimore görev yapmakta. iletişim adres: www.stsci.edu/~ariess/

 

 

SÜPERNOVA

Üç fizikçi, Ömürleri sona ererek patlayan yildizlari (süpernova) inceleyerek evrenin     genişlediğini keşfetti. Komite, "Yapilan keşif, ödülü kazanan bilim insanlarina bile şaşirtici geldi" açiklamasinda bulundu.Dergimizde bu konuyu daha geniş biçimde siz okurlarimiza daha geniş bilgi aktarmak amaciyla Üniversitemiz Mühendislik Fakültesi öğretim üyesi  Yrd. Doç. Dr. Yasemin Soymak Saraç'a başvurduk. Sayin Soymak'in bu konuda çevirisini hazirlayarak  dergimize sunduğu metni aşağida bilgilerinize sunuyoruz. Sayin   Yrd. Doç. Dr. Yasemin Soymak Saraç'a dergimize katkilarindan dolayi teşekkür ederiz.

 

"SÜPERNOVA; EVRENİN GENİŞLEMESİNİN HIZLANMASI" NEDİR?

Yildizlarin yaşami ve ölümü arkasindaki hikayeler olağan üstüdür. Yildizlar başlangiçtan beri var olan gaz ve toz halindeki maddelerden doğar ve yaşamlarini çarpici patlamalarla tamamlarlar. Yaşamlari süresince hayati oluşturan kimyasal elementleri işlerler, öldüklerinde ise evrendeki en yikici kuvvetleri meydana getirirler. Nasil doğarlar, nasil işirlar, işima bitince onlara ne olur, bunlar gibi pek çok başka soru bilim adamlarina, Nobel Ödülü almalarini sağlayacak gelişmelerle, cevap bulmakta ilham kaynaği olmuştur.

Bu yil Fizik Nobel Ödülü, Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi'nde astrofizik profesörü olan Saul Perlmutter, Avustralya Ulusal Üniversitesi'nde High-Z Süpernova Arama Projesi'nin başinda bulunan Brian Schmidt ve ABD'deki Johns Hopkins Üniversitesi'nde fizik ve astronomi profesörü olan Adam Riess arasinda paylaşildi. Ödül bu bilim adamlarinin süpernovalarin gözlemlenmesi yoluyla Evrenin genişlemesinin hizlanmasi keşfine veridi.

Evrenin kaderi nedir? Bu yil Fizik Nobel Ödülü'nü kazanan bilim adamlarina göre Evren muhtemelen buzla sona erecektir. Bu bilim adamlari çok uzaklardaki galaksilerde birkaç düzine süpernova olarak adlandirilan yildizi detayli bir şekilde çalişmişlar ve evrenin genişlemesinin hizlandiği sonucuna varmişlardir. Onlar çalişmalarinda Ia supernova tipi olarak adlandirilan belirli bir süpernova çeşidini kullanmişlardir. Bu çeşit supernova oldukça yoğun, Güneş kadar ağir fakat Dünya kadar küçük beyaz cüce olarak bilinen eski bir yildizin patlamasidir. Patlama beyaz cücenin yaşam döngüsündeki son aşamadir.

Beyaz cüceler, bir yildizin çekirdeğindeki bütün hidrojen ve helyum nükleer reaksiyonlarla yakilip enerji kalmadiğinda oluşur. Sadece karbon ve oksijen kalir. Ayni şekilde, uzak gelecekte, Güneşimiz de güçten düşecek, soğuyacak ve beyaz cüce olarak  hayati son bulacaktir.

Çift yildiz sistemlerinin parçasi olan bir beyaz cüceyi çok daha heyecan verici bir son bekler. Bu durumda, beyaz cücenin güçlü kütle çekim kuvveti, eşlik eden yildizi kendi gazindan yoksun birakir. Fakat beyaz cüce kütlesi Güneşin kütlesinin 1.4 katina ulaştiğinda bütünlüğünü koruyamaz. Bu gerçekleştiğinde cücenin iç yapisi denetimsiz füzyon tepkimelerinin başlamasi için yeterince sicaktir ve yildiz saniyeler içerisinde parçalanir.  Nükleer füzyon ürünleri patlamanin ardindan ilk hafta boyunca hizlica artan fakat takip eden ay azalan radyasyon yayar. Bu nedenle bir süpernovayi bulmak için acele etmek gerekir. Gözlemlenebilen Evren boyunca her dakika yaklaşik on çeşit Ia supernova oluşur. Fakat Evren çok büyüktür. Tipik bir galakside bin yil içerisinde sadece bir veya iki süpernova patlamasi oluşur. Fakat süpernovalarin çoğu çok uzak ve donuktur.

iki araştirma grubu, gökyüzünü çok uzak süpernovalar için taramak zorunda olduklarini biliyorlardi. Oldukça zorlu aşamalari takiben her iki grup ta ayni şaşirtici sonuca ulaşti: neticede, 50 farkli, işiği beklenenden daha zayif görünen süpernova buldular. Bu öngörülerinin tam zitti idi. Eğer kozmik genişleme yavaşliyor olsaydi, süpernovalar daha parlak görünmeliydi. şaşirtici sonuç şuydu ki, Evrenin genişlemesi yavaşlamiyor, tam tersine hizlaniyordu.

Yaklaşik bir yüzyildan beri, hemen hemen 14 milyar yil önceki Büyük Patlama'nin bir sonucu olarak Evrenin genişlediği biliniyordu. Fakat bu genişlemenin hizlaniyor olmasinin keşfi hayret vericidir.  Eğer genişleme hizlanmaya devam edecek olursa Evren buz içinde son bulacaktir.

Hizlanmanin karanlik enerji tarafindan sağlandiği düşünülmektedir, fakat karanlik enerjinin ne olduğu gizemini korumaktadir. Bilinen şey karanlik enerjinin Evren'in dörtte üçünü oluşturduğudur. Bu nedenle, 2011 Nobel Fizik Ödülü'nü alanlarin bulgulari geniş bağlamda bilinmeyen bir evrenin açiklanmasina yardimci olacaktir.

Kaynaklar:

http://www.nobelprize.org/educational/physics/star_stories/overview/index.html

http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/info_publ_phy_11_en.pdf

http://www.kva.se/en/pressroom/Press-releases-2011/The-Nobel-Prize-in-Physics-2011/

Atılım Üniversitesi 2008 -Bülten Tasarım Mustafa Tuğrul TIRPAN