MAKALELER >Bilimsel İletişim ve Açık Erişim Çalışmaları


 

BİLİMSEL İLETİŞİM

VE

Nilüfer Ünal

AÇIK ERİŞİM ÇALIŞMALARI[1]

 

Bilimsel iletişim; “Araştırma yazılarının ve diğer bilimsel yazıların üretilmesini, kalite açısından değerlendirilmesini, bilimsel topluluğa dağıtımını ve gelecekte kullanımı için korunmasını sağlayan sistem”[2] olarak tanımlanmaktadır. Bilimsel iletişim kanalları ise, Resmi iletişim araçları (kitaplar, hakemli dergiler vd) ve Gayrıresmi kanallar (elektronik listeler) dır. Dünyada bilimsel dergi sayısı 24.000, yılda yayınlanan makale sayısı ise 2.5 milyona ulaşmaktadır.

 

Günümüzde, bilimsel dergilerin fiyatları gittikçe artmakta (tablo aşağıda verilmiştir) ve bazı kütüphaneler fiyat artışlarından etkilenerek aboneliklerini yenileyememektedirler. Kütüphanelerin aboneliklerini yenileyememesi sonucunda, yayıncılar kaybettikleri geliri mevcut abonelerden sağlamak için abonelik fiyatlarını yeniden yükseltmişler ve tekel oluşturmuşlardır. Bugün kütüphaneler dergi bütçelerinin %30-%50’sini Elsevier  dergilerine harcamaktadırlar.

 

 

 

AÇIK ERİŞİMİN ORTAYA ÇIKIŞ NEDENLERİ

 

Açık erişim hareketi bilim adamlarının kaygı ve yaklaşımlarından yola çıkarak başlamış, kütüphaneciler de bilimsel yayıncılık dünyasındaki sorunlardan olumsuz etkilenerek açık erişimi gerekli bulmuşlardır. Her iki topluluk da farklı ancak karşıtlık oluşturmayan yaklaşımlarla  açık erişim hareketininin destekleyicisi olmuşlardır. Bir bilim adamının kariyeri çalışmalarının ne kadar okunduğu, değerlendirildiği, kullanıldığı ve atıf aldığına paralel olarak yükseliş göstermektedir. Bir yazarın atıf alması ise etki faktörü yüksek dergilerde yayın yaparak daha fazla kişi tarafından ulaşılabilir olmasına bağlıdır. Bu durumda bir derginin etki faktörünün yüksek oluşu oldukça önemlidir. Etki faktörü yüksel bilimsel dergilerin fiyatları her geçen gün artış göstermekte ve bu bilimsel iletişimin en büyük engeli olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bilimsel iletişimin önündeki engeller Suber tarafından izin ve fiyatlandırma krizi olarak tanımlanmıştır. İzin krizi, yasal ve teknolojik engeller ile dergilere getirilen kullanım sınırlamasını, fiyatlandırma krizi ise yüksek fiyatlı dergilere erişim sınırlamasını ifade eder. Açık erişim geleneksel bilimsel iletişim sistemindeki bu aksaklıklara çözüm olmak üzere ortaya çıkmıştır. Telif hakkı sahibinin kullanım iznini tanımlayan Creative Commons ya da benzer bir lisans ile korunduğu sürece izin engeli kalkar. Bilimsel çalışmalar herkese İnternet aracılığı ile ücretsiz olduğunda ise fiyatlandırma engeli kalkar. Bu engeller kalktığında bilimsel iletişim artık evrenseldir, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde herkese İnternet kanalı ile erişime açıktır, Tarama motorları aracılığı veya OAI-PMH harmanlayıcıları ile taranabilir, indekslenebilir, araştırıcılar tarafından erişilebilir ve kullanılabilirdir. Kolaylıkla erişilebilirliği, etki faktörünü yükseltir, yeni bir çalışmanın kaynağı olma oranını arttırır, bilimsel literatürün eğitim amaçlı kullanımını kolaylaştırır. Hükümet, araştırma kurumları vb tarafından finanse edilen çalışmaların geri dönüşü artar ve bilginin uzun süreli korunması sağlananır. [3]

Açık Erişimin en önemli sorunlarından biri öğretim üyelerinin, makalelerinin atıf oranlarınlarıyla ilgili endişeleridir. Ancak, kişisel arşivleme yapılan araştırma makalelerinin, arşivlenmeyenlere oranla daha çok atıf aldığı konusunda kanıtlar gittikçe çoğalmaktadır. Çoğu konu alanında atıf oranlarında en az iki kat artış vardır. Hatta, kimilerinde bu oran  daha da yükselmektedir. Açık Erişimine açılan makalelerin bu yanı ile  öncekilerine göre daha çok etkisi olduğu da gözlenmektedir. Üstelik çalışmanın yayınlandığı, okunduğu, atıf aldığı ve böylelikle diğer araştırmacıların çalışmalarını yönlendirdiği araştırma döngüsü genişlemekte ve hızlanmaktadır. 

AÇIK ERİŞİM VE KURUMSAL ARŞİVLER

Açik Erişim; 2001 Budapeşte Açık Erişim İnisiyatifi’nde[4] “Bilimsel literatürün internet aracıyla finansal, yasal ve teknik bariyerler olmaksızın, erişilebilir, okunabilir, kaydedilebilir, kopyalanabilir, yazdırılabilir, taranabilir, tam metne bağlantı verilebilir, yazılıma veri olarak aktarılabilir ve her türlü yasal amaç için kullanılabilir biçimde kamuya ücretsiz açık olması” biçiminde tanımlanmıştır . Açık Erişim, bilimsel iletişim sürecindeki engelleri ortadan kaldırmak için vardır.

Kurumsal Arşivler; Bir kurumun ürettiği bilimsel literatürünün dijital ortamda toplandığı, saklandığı, indekslendiği, korunduğu ve dağıtımının sağlandığı hizmetler dizisini içeren veri tabanıdır. Başka bir deyimle Üniversitenin entellektüel ürünlerini kaydeden ve koruyan dijital derme şeklinde ifade edilebilir. Temelde kamu fonları ile beslenen üniversite ve araştırma kurumlarının araştırma sonuçlarına toplumun ücretsiz erişimini sağlar.

 

Kurumsal arşivler; Açık Erişim stratejilerinden kendi kendine arşivlemenin bir biçimidir. Kurumlar sahip oldukları bilimsel mirası, yasal ve finansal bariyerler olmaksızın saklama, koruma ve yeniden kullanıma sunma olanağını kurumsal arşivler aracılığı ile sağlarlar. Aşağıdaki dokümanlar, kurumsal arşivleri oluşturur.

ü       Ön baskılar, son baskılar,

ü       Yüksek lisans ve doktora tezleri

ü       Eğitim materyalleri,

ü       Araştırma raporları, teknik raporlar, istatistiksel raporlar,

ü       Konferans bildirileri,

ü       Çalışma metinleri,

ü       Teknik dokümanlar, Anketler,

ü       Görsel malzemeler,

 KÜTÜPHANEMİZ “KURUMSAL ARŞİV” ÇALIŞMALARI 

“Kurumsal Arşivler” oluşturma kapsamında, üniversitemizdeki dokümanları derleme çalışmaları başlamış ve bu yıldan itibaren elektronik ortama açma hizmeti hedeflenmiştir.

Halen, üniversitemizde yapılan tezler ise, tez sahibinin yazılı izniyle tam metin kütüphane tarama programına aktarılmaktadır.

 

TÜRKİYEDE NELER YAPILABİLİR[5]

 

ü       Kamu kaynaklarıyla yapılan araştırma sonuçlarını herkesin erişimine açmak

ü   Açık Erişimi araştırma desteğinin önkoşulu haline getirmek

ü   Uluslararası Açık Erişim bildirgelerini kurumsal düzeyde ve ülke düzeyinde desteklemek

ü   Yazarların eserlerini kendi sitelerinde yada kurumsal arşivlerde depolamalarını sağlamak Açık Erişim             dergilerini desteklemek

ü   Üniversiteler ve kamu kurumları tarafından yayımlanan dergileri Açık Erişim dergileri yapmak  

ü   Açık Erişim dergilerini (DOAJ) kütüphane kataloglarında listelemek

ü   Konsorsiyal lisans anlaşmalarında Açık Erişim koşullarını gözetmek (ULAKBİM, ANKOS)

ü   Açık Arşivler Girişimi Üstveri Harmanlama Protokolü (OAI MHP) ile taranabilir kurumsal arşivler yaratmak ve yaşatmak

ü   Kamu kaynaklarıyla yapılan araştırma sonuçlarını (makaleler, tezler, konferans bildirileri, vs.) herkesin

ü       Türkiye Kurumsal Arşivleri hizmeti sunmak

 

AÇIK ERİŞİMLE İLGİLİ ÖNEMLİ WEB SİTELERİ 

Açık erişimle ilgili haberler http://www.earlham.edu/~peters/fos/fosblog.html

http://www.earlham.edu/~peters/fos/

SPARC Avrupa http://www.sparceurope.org/

SPARC Amerika http://www.arl.org/sparc/index.html

Açık erişim kaynakları http://www.escholarlypub.com/cwb/oaw.htm

Açık erişimli dergiler http://www.doaj.org/

Kurumsal arşivler http://www.opendoar.org

Elektronik önbaski arşivleri http://www.eprints.org

Kütüphanecilik elektronik arşivi http://eprints.rclis.org/

Açık erişim ve kütüphanecilik http://oalibrarian.blogspot.com/

Telif hakları, arşivleme izni konuları http://www.sherpa.ac.uk/romeo.php

Açık erişim tarama motorları http://citebase.eprints.org 

 

[1] Ünal, Nilüfer; Atılım Üniversitesi Kütüphane Müdürü

[2] ACRL, Principles and Strategies for the Reform of  Scholarly Communication, June 24, 2003

[3] Bilimsel Bilgiye Açık Erişim, ANKOS

[4] ibid

[5] Tonta, Yaşar: Bilimsel Bilgiye Açık Erişim, Power point sunumu, 2005